आजकाल अनेक जण घरातून व्यवसाय सुरू करत आहेत. Online sellers, home bakery, tailoring, digital services, YouTube creators, tuition classes अशा अनेक व्यवसायांची सुरुवात घरातून होत आहे.
अशा वेळी सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न म्हणजे:
“घरातून व्यवसाय करत असल्यास Shop Act License आवश्यक आहे का?”
या लेखात Shop Act कायदा, त्यातील नियम, आणि Home-based business साठी License आवश्यकतेचे स्पष्ट आणि updated 2025 मार्गदर्शन दिले आहे.
Shop Act License म्हणजे काय?
Shop Act License हा महाराष्ट्र शासनाकडून दिला जाणारा एक अधिकृत व्यवसाय नोंदणी प्रमाणपत्र आहे.
तो व्यवसायाच्या अस्तित्वाचा, पत्ता, स्वरूप आणि मालकत्वाचा अधिकृत पुरावा म्हणून कार्य करतो.
कायद्यानुसार Maharashtra Shops and Establishments Act, 2017 कोणत्याही व्यवसायाला लागू होऊ शकतो, तो व्यवसाय घरातून चालतो किंवा commercial जागेत—दोन्ही परिस्थितीत लागू होऊ शकतो.
घरातून व्यवसाय केला तर Shop Act आवश्यक आहे का?
याचे उत्तर:
होय, बहुतेक प्रकरणांमध्ये Shop Act License आवश्यक किंवा अत्यंत उपयुक्त असतो.
कायद्यात स्पष्टपणे म्हटले आहे की ज्या ठिकाणी “Commercial Activity” केली जाते, त्याची नोंदणी आवश्यक आहे.
घरातून व्यवसाय केला तरी तो एक प्रकारचा commercial activity आहे.
तथापि, काही व्यवसायांसाठी Shop Act अनिवार्य असतो, तर काहींसाठी तो beneficial असतो.
खाली प्रकारानुसार स्पष्ट समजावून सांगितले आहे.
कोणत्या Home-Based Businesses ला Shop Act अनिवार्य आहे?
खालील व्यवसाय घरातून करत असाल तर Shop Act License जवळपास आवश्यकच आहे.
1) Online Product Selling
- Amazon, Flipkart, Meesho, JioMart sellers
- Instagram / Facebook वरून products विकणे
- Website/Store द्वारे selling
E-commerce कंपन्या seller onboarding साठी “Business Proof” मागतात, आणि त्यात Shop Act License स्वीकारला जातो.
2) Home Bakery / Food Business
- Cake business
- Catering
- Tiffin service
ही सेवाही commercial activity म्हणून मोजली जाते.
3) Manufacturing किंवा Production
घरातून कोणतेही small scale production करत असाल तर Shop Act आवश्यक आहे.
4) Service Providers
- Graphic designer
- Video editor
- Social media manager
- Digital marketing
- IT services
Freelancers ना bank current account आणि GST registration साठी Shop Act उपयुक्त आहे.
कोणत्या Home-Based Businesses साठी Shop Act घेणे फायदेशीर आहे? (अनिवार्य नसले तरी)
अशा व्यवसायांमध्ये License घेतल्यास documentation आणि trust वाढतो.
- Tailoring / Boutique
- Handmade crafts / candles
- Tuition / Coaching class
- Photography editing
- Beauty services (home salon)
- Dropshipping
- Affiliate marketing business
- YouTube merchandise
Shop Act घेण्यामुळे:
- Bank current account उघडणे सोपे
- GST verification सोपे
- Client trust वाढतो
कोणत्या Home-Based Businesses ला Shop Act आवश्यक नाही?
काही कार्ये पूर्णपणे personal level वर असतात, commercial parameters पूर्ण होत नाहीत.
उदाहरणे:
- Pure hobby activities without selling
- Occasional work without business intention
- Non-income personal activities
जर नियमितपणे पैसे कमावत असाल, सेवा पुरवत असाल, products विकत असाल किंवा customer dealing करत असाल—तो व्यवसाय मानला जातो आणि Shop Act लागू होतो.
Home-Based Business साठी Shop Act घेण्याचे फायदे
1) व्यवसायाची अधिकृत नोंदणी
घरातून व्यवसाय करत असाल तरी सरकारकडून तुमच्या व्यवसायाचा प्रमाणित पुरावा मिळतो.
2) Bank Current Account उघडणे
बहुतेक बँका Shop Act License मागतात.
3) E-commerce Seller Verification
Amazon, Flipkart, Meesho इत्यादींसाठी हा document accepted आहे.
4) GST Registration साठी उपयोगी
Business Address Proof म्हणून Shop Act वैध आहे.
5) Client Trust वाढतो
Registered business असल्याने ग्राहक/कंपन्या तुमच्यावर जास्त विश्वास ठेवतात.
6) Legal Protection
कायद्याप्रमाणे तुम्ही एक compliant business ठरता.
Home-Based Business साठी कोणते Documents लागतात?
Documents अतिशय बेसिक असतात.
- Aadhaar Card
- PAN Card
- Business Address Proof (घराचा address proof चालतो)
- Owner Photo
- NOC (जर घर पालक/मालकाचे असेल तर)
- Email ID
- Mobile Number
जर तुम्ही उत्पादन (manufacturing) करत असाल तर काही अतिरिक्त कागदपत्रांची आवश्यकता असू शकते.
Shop Act License Home Address वर मिळतो का?
होय.
जर तुमचा व्यवसाय घरातून चालत असेल तर तुम्ही घराचा पत्ता business address म्हणून वापरू शकता.
फक्त पुढील गोष्टी आवश्यक:
- Address proof (Light Bill/Property Tax Receipt)
- जर घर तुमच्या नावावर नाही तर मालकाची NOC
हे दोन्ही दिल्यास License सहज मिळतो.
Home-Based Business साठी License मिळवण्याची प्रक्रिया
संपूर्ण प्रक्रिया ऑनलाइन आहे.
- सरकारी पोर्टलवर account तयार करा
- New Registration form fill करा
- Home address business address म्हणून भरा
- Documents upload करा
- Online payment करा
- Verification
- License download करा
सामान्यतः 1–7 दिवसांत License मिळतो.
Home Business मध्ये Shop Act न घेतल्यास काय होऊ शकते?
काही बाबतीत दंड लागू होऊ शकतो, जसे की:
- मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन
- कर्मचारी ठेवून काम करणे
- ग्राहकांची सतत ये-जा
- Complaint आल्यास
कायद्याने commercial activity करत असाल तर नोंदणी आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
Home-Based Business हा आजच्या काळातील सर्वात लोकप्रिय आणि practical व्यवसायाचा मार्ग आहे.
पण घरातून व्यवसाय करणे म्हणजे Shop Act पासून सूट नाही.
खालील परिस्थितीत Shop Act License घेणे आवश्यक किंवा फायदेशीर आहे:
- Online products विकत असाल
- Freelancing सेवा देत असाल
- Food business करत असाल
- Small scale manufacturing करत असाल
- Regular income मिळत असेल
- Bank current account किंवा GST registration आवश्यक असेल
साध्या शब्दांत:
घरातून व्यवसाय करत असाल आणि त्यातून उत्पन्न मिळत असेल तर Shop Act License घेणे योग्य, सुरक्षित आणि कायदेशीरदृष्ट्या आवश्यक आहे.